Xuất bản thông tin Xuất bản thông tin

Chuyển tới trang đầy đủ
Quay lại

Tết này vui Hội Bài chòi.

Bài chòi là nghệ thuật dân gian truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm, ra đời sớm nhất ở Bình Định và lan tỏa khắp vùng Nam Trung Bộ. Bài chòi bắt nguồn từ những trò chơi Bài chòi (người chơi bài ngồi trên chòi) đánh theo câu hát của anh Hiệu, nên được gọi là tục đánh Bài chòi hay còn gọi là Lễ hội đánh Bài chòi. Cấu trúc không gian của Lễ hội Bài chòi gồm 9 cái chòi nhỏ dựng song song (mỗi bên 4 chòi) và chòi Trung tâm. Người chơi bài ngồi trên chòi được anh Hiệu phát cho 3 con bài làm bằng thẻ tre, gỗ có vẽ hình tượng những con vật hoặc người, tương ứng với câu hát của anh Hiệu. Xen kẽ giữa các câu hát là các tiết mục biểu diễn khác nên cuộc chơi rất hấp dẫn. Vì vậy nên người dân miền Trung có câu ca dao:

"Mải mê cái thú bài chòi

Để cho con khóc mà lòi rốn ra"...

 

Hội Bài chòi Tết Giáp Ngọ năm 2014 trên địa bàn phường Hòa Hiệp Nam được tổ chức từ ngày mồng 3 đến ngày mồng 8 âm lịch, thu hút hàng trăm lượt nhân dân và khách thập phương đến thưởng lãm. Đây là nét văn hóa đặc trưng, món ăn tinh thần truyền thống, nhu cầu giải trí, vui chơi không thể thiếu khi mỗi độ Tết đến, Xuân về.

 


Vui hội Bài chòi trên địa bàn phường Hòa Hiệp Nam

 

Khi đã hiểu luật chơi, dường như ai cũng muốn ít nhất được một lần thử khám phá tên gọi các quân cờ. Hay chí ít, khi đến với hội bài chòi, ai ai cũng đều được thưởng thức những làn điệu dân ca vừa như quen, vừa như lạ qua tiếng hát của người hô. Ra về, những câu hát sẽ như còn đọng lại mãi, quyến luyến, khó quên.

 

Cảnh tượng nơi đây thật lạ, có nhạc công, có diễn viên, có sân khấu hẳn hoi, nhưng khán giả thì chẳng hề ngồi không thưởng thức như thường thấy. Trên sân khấu, lũ trẻ tha hồ chạy nhảy, chơi đùa. Đám đông xung quanh không chỉ lắng nghe từng câu hát, mà chốc chốc lại thấy reo lên với những chiếc thẻ gỗ trên tay để rồi hớn hở đón nhận những chiếc cờ vàng từ tay các "anh thị vệ". Những cụ già thì dường như chỉ biết đến lời ca và ngồi gõ nhịp phách say sưa cùng tiếng trống. Vọng đến tai hầu như chỉ thấy có tiếng cười, tiếng nói của những người khách du xuân. Vậy mà bỗng dưng đêm nay, nơi cuối con phố đường Nguyễn Tất Thành nối dài lại bỗng rộn ràng những âm thanh của lời ca, tiếng trống hòa trong giai điệu lả lướt của chiếc đàn nhị. Tò mò tìm tới.

 

Một sân chơi đầy lý thú.

 

Đêm hội bài chòi hiện nay đã trở thành một sân chơi quen thuộc của người dân. Chính sân chơi này đã đem lại không khí sôi nổi, thêm phần sinh động mà vẫn không hề làm mất đi vẻ đẹp yên bình rất đặc trưng của miền quê "một bên núi, một bên sông, một bên biển rộng". Vì rằng, đêm hội bài chòi vừa mang hơi thở nóng hổi của cuộc sống hiện đại, vừa chứa đựng vẻ dịu dàng, duyên dáng của một nét văn hoá truyền thống đầy ý nghĩa.

 

Không ai biết chính xác hội bài chòi xuất hiện vào thời điểm nào. Tuy nhiên, từ khoảng 300 - 400 năm trước đây, loại hình vui chơi này đã được tổ chức thường xuyên ở các tỉnh Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam - Đà Nẵng, Bình Định vào những dịp lễ hội ngày xuân. Sau đó, bởi nhiều lý do nên hội bài chòi không còn phổ biến được như trước, thậm chí là đứng trước nguy cơ "thất truyền". Quyết định khôi phục lại sân chơi văn hoá bài chòi vừa để bảo tồn, vừa để quảng bá một nét văn hoá đặc sắc của dân tộc tới quần chúng nhân dân và khách du lịch là một vấn đề cần thiết.

 

Có thể hiểu một cách nôm na, hội bài chòi là sân chơi của những ván cờ. Mỗi ván gồm có 30 quân cờ với 30 tên gọi khác nhau chia thành 10 loại thẻ gỗ (3 quân cờ là một thẻ) và người chơi sẽ được chọn mua các loại thẻ đó. Sau khi "nhà cái" phát hết thẻ cho mọi người, ván cờ sẽ được bắt đầu bằng việc rút thăm que tre có ghi tên một quân cờ. Lúc này, anh "hiệu" (người hô) sẽ dẫn dắt cuộc chơi bằng những câu hát có liên quan đến tên quân cờ ghi trên chiếc thăm đó, lần lượt cho đến khi ba thẻ tre được rút liên tiếp có tên gọi trùng với các tên quân cờ ghi trên cùng một thẻ gỗ.

 

Khi tham gia, nếu thấy tên quân cờ của mình được nhắc đến trong câu hát, người chơi sẽ phải hô lên và trình thẻ gỗ để được phát một lá cờ vàng, tương đương với một phần thưởng nhỏ. Nếu người chơi có được chiếc thẻ gỗ ghi tên 3 quân cờ được nêu tên liên tục, người đó sẽ đoạt được phần thưởng lớn nhất của cuộc chơi và ván cờ kết thúc.

 

Nhiều người có thể cho rằng hình thức vui chơi này có vẻ dễ dàng và đơn giản, dựa vào sự may rủi là chính, chẳng khác chơi... xổ số lô tô. Nhưng thực ra, ý nghĩa và cách thức chơi hội bài chòi không hẳn vậy. Và thực tế, đây là một hoạt động văn hoá, một bản sắc truyền thống đáng được tôn trọng và giữ gìn.

 

Điều gửi gắm sau những cuộc vui.

 

Thuở ban đầu, luật chơi hội bài chòi khá nghiêm khắc. Tên quân cờ sẽ không được nhắc đến trực tiếp trong mỗi câu hát mà người nghe sẽ phải tự suy đoán lấy.

 

Ví dụ, nếu tên quân cờ là chữ "nghèo", người hô sẽ hát một số câu có nội dung nói về chữ nghèo, người nghe tự suy luận ra và giơ thẻ của mình lên để nhận cờ vàng. Người nào không đoán được sẽ mất cơ hội được nhận phần thưởng.

 

Tuy nhiên, nhiều người hiện giờ chưa theo được luật chơi này, bởi vậy, nhiều khi người hô đã sử dụng các câu hát gọi trực tiếp tên quân cờ để người chơi dễ theo dõi. Dù đã có đôi chút biến đổi song hội bài chòi vẫn giữ được đặc thù riêng của mình: là một loại hình sinh hoạt văn hoá lý thú và bổ ích.

 

Có thể khẳng định như vậy là bởi nội dung các câu hát sử dụng trong hội bài chòi đều mang ý nghĩa nhân văn và có tính giáo dục cao (nét khác biệt căn bản để có thể phân biệt hội bài chòi với các trò... cờ bạc khác). Các câu hát được sử dụng ở đây thường nói về tình yêu quê hương đất nước, ca ngợi tình phụ mẫu, tình phu thê, đề cao những đức tính, phẩm chất tốt đẹp của con người, phê phán những tệ nạn xã hội, những tập tục lỗi thời, lạc hậu. Vì vậy, hình thức vui chơi này không chỉ có ý nghĩa giải trí đơn thuần. Đồng thời, còn có thể coi hội bài chòi chính là một sân khấu trình diễn của làn điệu dân ca đặc trưng khu Nam (Nam Trung Bộ).

 

Phần thưởng dành cho người thắng cuộc trong hội bài chòi thực ra không lớn và không mang giá trị vật chất. Song, điều quan trọng nhất đối với người chơi hiện nay không phải ở những món quà ấy mà ở chỗ họ đã có được một sân chơi văn hóa sôi nổi và đặc biệt lôi cuốn. Bao nhiêu loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc dân tộc đang dần mai một và nhường chỗ cho các trào lưu văn hóa đương đại phương Tây du nhập... vì mấy ai chịu giữ, song bài chòi, chả ai bảo "giữ" nhưng người dân vẫn cứ duy trì. Vì nó hấp dẫn người chơi. "Để cho con khóc mà lòi rốn ra" là vì cái lẽ đó vậy.

 

Thanh Lâm - phường Hòa Hiệp Nam.